Hver er raunveruleg staða barnanna okkar?
Svarið er dreift á mörg kerfi og tugi stofnana sem sjaldan eru skoðuð í samhengi. Loforð um úrbætur eru mörg en eftirfylgnin brotakennd. Við byggjum óháðan gagnagrunn sem dregur heildarmyndina fram: hvað er ákveðið, hvað er efnt og hvað breytist í raun.
Með stærra kerfi minnkar yfirsýnin og ábyrgðin hverfur.
Kerfið sem á að gæta velferðar barna er byggt í pörtum: frá alþjóðlegum skuldbindingum og Alþingi gegnum ráðuneyti og stofnanir niður í sveitarfélögin og hundruð þjónustueininga. Hver partur starfar eftir sínum lögum, og enginn heldur utan um heildina.
Skýrasta dæmið er biðin eftir þjónustu:
Biðin er hvergi mæld miðlægt; umboðsmaður barna safnar tölunum frá þjónustuaðilunum og uppfærði þær 18. febrúar 2026. Talan um talmeinaþjónustu er úr skýrslu starfshóps heilbrigðisráðuneytisins frá júní 2025. Tölurnar hjá umboðsmanni barna →
Dreifð ábyrgð
Málaflokkurinn liggur þvert á tugi stofnana og þjónustuaðila sem sjaldan eru skoðaðir í samhengi, og oft er óljóst hver ber ábyrgð á hverju.
Brotakennd gögn
Upplýsingarnar eru til, en dreifðar, ósamræmdar og illa aðgengilegar þeim sem leita yfirsýnar.
Afleiðingin
Án heildarmyndar verður hvert framfaraskref að ágiskun: úrbótum er lofað í góðri trú, en enginn veit hvort þær skila sér, og börn geta fallið milli kerfa án þess að nokkur sjái það gerast.
Svona ætlum við að fara að þessu.
Við smíðum kerfi, sérsniðið að málefnum barna á Íslandi, sem safnar opinberum gögnum sjálfkrafa á einn stað. Það sem ekki liggur opið sækjum við með upplýsingalögum. Þannig verður til heildstæð mynd af því hvernig kerfið virkar í raun. Úr henni verða opnar afurðir sem allir geta notað, og samráðsborð þar sem þeim sem þekkja tiltekinn ágalla er boðið að setjast yfir hann með sömu staðreyndir fyrir framan sig.
Tengjumst öllu sem opið er
Við söfnum sjálfvirkt gögnum sem hið opinbera birtir, hvort sem er í opnum gagnaveitum, straumum eða áskriftum hjá Alþingi, ráðuneytum, Hagstofunni og samráðsgátt. Það sem ekki er þar að finna sækjum við með upplýsingalögum.
Flokkum og tengjum saman
Hvert skjal er flokkað og tengt eftir því hvaða stofnanir, lög og ákvarðanir það varðar. Þannig verður til heildarmynd: einn staður þar sem finna má öll gögn um tiltekið mál, frá öllum aðilum sem að því koma, með tilvísun í frumheimildir.
Fylgjum því eftir
Ekkert fer frá okkur fyrr en fólk sem þekkir málaflokkinn hefur rýnt það, og hver fullyrðing á sér heimild. Við gerum sömu kröfur til okkar sjálfra og við gerum til annarra. Niðurstöðurnar eru síðan nýttar til að búa til ýmsar afurðir: umsagnir, kynningar og annað efni sem nýtist í umræðunni.
Hvað verður til úr þessu?
Úr gögnunum verða opnar afurðir sem hverja má rekja til frumheimildar:
Ábyrgðarkortið
Heildstætt kort af ábyrgðarkeðju hins opinbera í málefnum barna: hver ber ábyrgð á hverju, og hvar ábyrgð kann að skorta.
Réttindi og kæruleiðir
Framhald ábyrgðarkortsins: hvert börn og foreldrar geta leitað þegar ábyrgðin stenst ekki, til hvaða aðila og á grundvelli hvaða laga.
Mælaborð
Opin upplýsingaveita með lykiltölum um velferð barna og ungmenna, með heimild á bak við hverja tölu.
Atvika- og loforðalínur
Opnar tímalínur sem sýna hvað hefur verið ákveðið, lofað og efnt í hverjum málaflokki, með skjölum á bak við hverja stöðu.
Ársskýrsla um stöðu barna
Regluleg úttekt á stöðu barna innan helstu þjónustukerfa: þróun milli ára og hvort breytingar séu til batnaðar.
Kjörtímabilsskýrsla
Samantekt í lok kjörtímabils sem ber loforð og stefnumið saman við efndir á grundvelli raungagna.
Gagnaaðgangur og API
Bein tenging fyrir fjölmiðla, rannsakendur og félagasamtök við gögnin, án endurgjalds fyrir þau sem starfa í þágu barna.
Örugg ábendingarrás
Dulkóðuð og aðskilin leið fyrir fagfólk og aðstandendur til að koma ábendingum á framfæri.
Gagnalæsi og staðreyndavörn
Markviss miðlun staðfestra upplýsinga til að draga úr rangfærslum og styrkja upplýsta umræðu.
Umsagnir og málsvörn
Formlegar umsagnir um frumvörp og reglugerðir, byggðar á gögnunum og kynntar þingnefndum, ráðuneytum og fagfólki.
Samráðsborðið
Afurðirnar eru önnur af tveimur leiðum sem gögnin fara. Hin er samráðsborð um valda ágalla kerfisins: þeim sem þekkja málið, frá ráðuneyti að foreldrum, er boðið að setjast yfir sömu staðreyndir og móta lausn. Hana berum við til þeirra sem geta framkvæmt hana og fylgjum málinu eftir, alla leið að mældum árangri.
Við fullyrðum ekkert án heimildar.
Öll okkar gagnaöflun og miðlun hvílir á gagnsæi. Hverri staðreynd sem við birtum fylgja tilvísanir, dagsetningar og beinir tenglar í opinber frumgögn þar sem það á við. Við undirgöngumst sjálf sama aðhald og við viljum veita öðrum.
Við eflum allan geirann sem vinnur í þágu barna.
Önnur almannaheillasamtök á þessu sviði eru okkar mikilvægustu bandamenn. Kerfin sem við byggjum upp deilum við með þeim endurgjaldslaust og nýtum þau einnig til að efla málstað þeirra.
Breytum þessu saman.
Árangur HÆ byggist á samstarfi við fólk og fyrirtæki sem vilja leggja starfinu lið. Því má sinna á ýmsa vegu, eftir því hvað hentar þér eða þínu fyrirtæki.
Fjárframlög
Reglulegur stuðningur tryggir sjálfstæði og úthald. Uppbygging kerfanna er dýr, og við reiðum okkur á stuðning almennings og fyrirtækja.
Sjálfboðaliðar
Leggðu starfinu lið með tíma þínum og kröftum. Verkefnin eru afmörkuð, og þú velur hvað hentar þér.
Fjáröflunarteymi
Að skipuleggja og framkvæma fjáröflunarherferðir, viðburði og styrkumsóknir. Þátttakendur velja sér verkefni í samræmi við eigin áhugasvið og tímaramma.
Fagráð
Deildu sérþekkingu þinni í fagráði HÆ. Þar styður fagfólk greiningar og hagsmunagæslu beint.
Fyrirtæki
Styðjið starfið með fjárframlagi, sérfræðiþjónustu eða öðrum framlögum, svo sem aðstöðu eða búnaði.
Fréttir og tilkynningar.
Nýjustu útgáfur, skýrslur og greiningar HÆ á einum stað. Skráðu þig á póstlistann og fáðu tilkynningu um leið og nýtt efni birtist.